“ડુકાર/મંઢો મીં”(કચ્છી સંગર)*

“ડુકાર/મંઢો મીં”(કચ્છી સંગર)*

કારાયલ કચ્છડે મથે ચડીને વઠો ડુકાર,નજર ચડેતો મુલકમેં જાલમ જોર અપાર;
જકડે ને એડો જલેં ક જેંજો નાય ઉકાર,હકડો હકડો કરે કરેને વરે ગુધાર્યા ચાર;
ભુત રૂંએ ભેંકાર રણકંધી જે ગામ મેં.
રણકંધી જે ગામમેં નાલે જો નાય પાણી,શિયાળીઆ જત સટ કઢેં કુતા રૂંએ સડતાણી;
ડોબા ચોપા ભુખ મરેં ને જીવજા જોતર તાણી,કાગર કચરો કુટ ડ્સે તેં મેં પ્યા મોં તાણી;
પેટજી ખડ ન પુરાણી ત ઢરીપ્યા ધરણી મથે.
ઢરીપ્યા ધરણી મથે મોતજી થઇ એંધાણી,કાં કાં કંધે કાગડે જી નાત ન કત સામાણીઃ
ફોલ્યા અંગ શિયાળીઆ કુતા કરીએતા લાણી,વાધાણી વઇ ગીધકે ઇનીજે ઘર ઉજાણી;
ડસી હી છકલ્યા પાણી માલધણીજી અખ મંજા
માલધણીજી અખમંજા વઇ આંસુજી ધાર,પેટજણી જે મોત જી રૂંનો વીજી ઉચકાર;
નાય તણખલો સીમમેં નાય પાણી આધાર,ખીંચેજી ખરચી ખુટી ને ખાલી થ્યા કોઠાર્;
તડેં થઇ લાંચર ઉતરી વ્યો ગુજરાત મેં.
ઉતરી વ્યો ગુજરાત મેં ત બ્યા પણ ઉતર્યા સંધ,કોક ચડીને ચાડીકે ત બ્યા નકરી પ્યા પંધ;
હલધે થકલ માલકે ખયોંનો પંઢજે કંધ,કોક કોક ત ગોઠ સજેજા ભુંગા થઇ વ્યા ભંધ;
જેડો થ્યો પરબંધ હલી નકર્યા કચ્છડે મંજા.
હલી નકર્યા કચ્છડે મંજા ગાલ ચડઇ ચકચાર,કાગર ખયોંનો ખેપીઆ ત થઇ ફટાફટ તાર;
કચ્છડે તે આફત ઉભી થીઓ સખી ડાતાર,નાંય ગંજેમેં ઘા કડાં ત પાણી પ્યો પાતાર;
ધન આંજો અવતાર જ કચ્છજા બાં બેલી થીઓ.
કચ્છજા બાં બેલી થીઓ રખો કચ્છજી લજ,કાલજી ત કાલ કંધાસી અજુણી કર્યો અજ;
હકલ્યું હલો ડુકાર કે કમર કસેને થઇ સજ,ચેતી હલજા અનમેં પાછો રજ જો થીએ ન ગજ;
ચુકજા રખે ફરજ હાલત હથવેંધી ડ્સી.
હાલત હથવેંધી ડસી મોંઘારત થઇ ભારી,ભ્રષ્ટાચારી થ્યા ભુખ્યા લાંચજી ક્યોં લાંચારી;
લાગ મલ્યો જેંકે જડાં ભજાર ક્યોંનો કારી,હથ જોડે નેતા ડ્નાં ભાષણજી ધીલધરી;
ચ્યોં આય કચ્છ ડુકારી ત વઇ પઇ ગંગા ડાનજી.
વઇ પઇ ગંગા ડાનજી ને ડેવાણા ડો લખ,નોં લખ ગુંજેમેં વજી ડેખાડયો બસ લખ;
ઘાજી ગઠડી ઢગ મંજા ચોપે ન પુગો કખ, ઘાજી ગઠડી વઇ ગરી ક અનકે આયા પખ;
ધુળ ન ચો ત રખ લાભ ત લેભાગુ ખટ્યા. 
લાભ ત લેભાગુ ખટ્યા ખોલે ચોપેજા વાડા,ખાણેત્રેજે કમતે સાયબ ખયોં ઉપાડા;
મંઢે નાલા મુલઇજા મુલમેં ક્યોં અખાડા,હકડે બેંજી ઢક ડનો પ્યાતે જુકો ઉગાડા;
મજુર મ્વા વચાડા ધાં ડીણી કેંકે વઞીં?
ધાં ડીણી કેંકે વઞીં સુણે નતો કોય ગાલ,સડેલ તંતર સરકારજો ઇ આય વડી કમાલ;
જલજે ગીનધે માલસે છુટી વંઞે ડઇ માલ,તેં મથે ઇનામમેં ફરિયાધી ભેહાલ;
કેંજી આય મજાલ ન્યારે ઉંચી અખ કરે.
ન્યારે ઉંચી અખ કરે ચેં માલક તું કર મે’ર સેવાજે હાણે નતો હી અન દંધજો વેર;
ડાની પૈસા ડઇ કરે વંઞી વઠા ઐઇ શે’ર,સમાજસેવક સેવા નાલે પરજાતે ક્યોં કેર;
હલે ન કઇ અવેર વરસારેજી રૂત વઠી.
વરસારેજી રૂત વઠી કર ધ્રુસક્યા ધીંગા ઢોલ,કોયલ કારાયલ મઠા કરે’ર્યા કલ્લોલ;
નાઇ જરક્લી ધુળમેં બાબીડા ક્યોં બોલ,વડર વારે અભ ડીંઆ ન્યાર્યો જ અબોલ;
પુરો કરીંધે કોલ ચંધર ઉગો અસાઢજો.
ચંધર ઉગો અસાઢજો ત ગજણ ડ્ને સટ,ઝબકારા થ્યા વજજા કર હેરઇ પોંધી પટ;
વડર ધક્કા ધુમ ક્યોં કર વારો અચે જટ,ડુકાર ડોસલ ખીંખાટેંતે ધીરજીને પ્યો પટ;
વા ખરી પ્યો ખટ ત મેઘો કેં મંઢાણ.
મેઘો કેં મંઢાણ ને વરસ્યો મુસળધાર,બખવજીને કચ્છકે રૂઇ પ્યો મીં ચોધાર;
નકર્યો વોસેં સઉતરો પુજધે વરથ્યા ચાર,વા થ્યો વેરી વરાવરે ત ઘુસી આવ્યો ડુકાર;
કન જલે કચ્છબાર આઉં કંધોસ ડુકાર કે.
આઉ કંધોસ ડુકારકે એડો કો ભેહાલ,હાણે ત હિન્ધુસ્તાનમેં કડાં ન હલધી ચાલ;
જુલમ ઇ તોતે કેં ઘણે ચોડસ મચઇ ધમાલ,હાણે હનપલ હન ઘડી ખોટી કરીઆ ચાલ;
અનજી નાય મજાલ સંતાપે ઇ કોયકે.
સંતાપે ઇ કોયકે ઉ ડીં હાણે નઇ,ડ્ઠે ડુકાર ડોસલો ગાલ કરે વ્યો સઇ;
પંઢજી ગઠડી પાપજી પીંઢકે ભારી પઇ,હેકલ હથ્થુ રાજજી સતા ઉથલી વઇ;
મીંજી ઝાપટ પઇ ત ઉડી વ્યો આકાશમેં.
ઉડી વ્યો આકાશમેં વેંધે વેંધે ચેં,મંઢા મુજી ગાલ સુણ રખે એંકારમેં રેં;
ચાર વરે મું રાજ ક્યો તડે તું ચો કત વેં,વરોવર તું નઇ પુજે તેંજો વિચાર ન કે;
ચઇ “પરભુલાલ” ચે ડુકાર વ્યો કચ્છડો છડે.

૦૫/૦૯/૧૯૮૮
*જુના વરસોમાં કચ્છમાં ત્રણ વરસ દુષ્કાળના અને એક વરસ વરસાદનો એવું થતું એટ્લે કચ્છના વરસાદને કચ્છીમાં મંઢો મીં(લંગડો વરસાદ કહેવાતો).

“આચાર્ય દિન”(હિન્દી)

“આચાર્ય દિન”(હિન્દી)
(રાગઃ હમકો મનકી શક્તિ દેના…….)

હમકો જ્ઞાનદાન દેના ઉન્નતિ કરેં,છોડ્કર તિમિરકો પ્રકાશ ઉર ધરે………હમકો
આપ હમ ઔર પાઠશાલા ગર ન મિલ શકે,નીવ ઉન્નતિકી ના સમાજ રખ શકે;
આપસે હમ સમાજ હમસે બન શકે,છોડ્કર તિમિરકો પ્રકાશ ઉર ધરે…….હમકો
જૂઠ ક્યા હૈ ક્યા હૈ યે હમ સમજ શકે,નાત જાત પ્રાંત ધર્મ ભેદ ટલ શકે;
માં હમારી ભારતી ભી ગર્વ કર શકે,છોડ્કર તિમિરકો પ્રકાશ ઉર ધરે…….હમકો
જ્ઞાન હૈ સમુદ્ર પાર કૌન પા શકે,એક એક અંજલિ અગર જો પી શકે;
આપસે હી જ્ઞાન પાકે ધન્ય હો શકે,છોડ્કર તિમિરકો પ્રકાશ ઉર ધરે…….હમકો

૦૨/૦૯/૧૯૮૮